مواجهه با مار در طبیعت؛ چه کارهایی انجام دهیم و چه کارهایی ممنوع است؟
مقدمه
طبیعت زیستگاه طبیعی جانداران مختلف از جمله مارها است. با شروع فصل بهار و تابستان و افزایش سفرهای طبیعتگردی، کوهنوردی و کمپینگ، احتمال رویارویی با مارها افزایش مییابد. مارها بهطور کلی موجوداتی خجالتی و صلحطلب هستند و ترجیح میدهند از انسان دوری کنند. بیشتر حملات مارها زمانی رخ میدهد که انسانها ناخواسته روی آنها پا میگذارند، به حریمشان نزدیک میشوند یا تلاش میکنند آنها را بگیرند یا بکشند.
شناخت رفتار مارها، یادگیری روشهای پیشگیری از رویارویی با آنها و دانستن اقدامات حیاتی در صورت مواجهه یا گزیدگی، از اصول اساسی بقا در طبیعت است. در این مقاله به بررسی جامع راههای پیشگیری، رفتارهای صحیح در مواجهه با مار و اشتباهات رایج و مرگباری که در کمکهای اولیه مارگزیدگی وجود دارد، میپردازیم.
شناخت مارها و طبقهبندی کلی آنها در ایران
مارها به سه دسته کلی تقسیم میشوند:
۱. مارهای غیرسمی (کفچهمارها و مارهای آبی و…)
- سر این مارها معمولاً بیضی یا گرد است.
- مردمک چشم آنها گرد است.
- دم بلندی دارند و فاقد دندان نیش بزرگ در جلوی دهان هستند.
۲. مارهای نیمهسمی (مانند تیرمار)
- شباهت زیادی به مارهای غیرسمی دارند، اما دندانهای سمی آنها در بخش عقبی دهان قرار دارد.
- سم آنها معمولاً برای انسان کشنده نیست، اما میتواند واکنشهای آلرژیک شدید یا درد موضعی ایجاد کند.
۳. مارهای سمی (مانند افعی دماوندی، گرزهمار، مار جعفری)
- سر مثلثیشکل و پهنتر از عرض بدن دارند که از گردن کاملاً مشخص است.
- مردمک چشم آنها معمولاً خطی و عمودی (شبیه به چشم گربه) است.
- دارای حفرههای حسگر حرارتی بین چشم و بینی هستند (در برخی گونهها).
- دندانهای نیش بلند و توخالی در جلوی دهان دارند.
- دم آنها معمولاً کوتاه و ضخیم است.
]
اقدامات پیشگیرانه برای جلوگیری از مواجهه با مار
بهترین راه برای مدیریت خطر مارگزیدگی، جلوگیری از مواجهه با آن است. با رعایت نکات زیر ریسک برخورد را به حداقل برسانید:
۱. پوشیدن لباس و تجهیزات مناسب
- همواره از شلوار ضخیم و بلند و کفش کوهنوردی ساقدار یا گتر استفاده کنید. بخش زیادی از گزیدگیها در ناحیه مچ و ساق پا اتفاق میافتد.
۲. بررسی دقیق مسیر حرکت
- در مسیرهای مالرو و مشخص حرکت کنید و از میان علفهای بلند بدون دید کافی عبور نکنید.
- قبل از نشستن روی سنگها یا تنههای درخت، اطراف آن را بهدقت بررسی کنید.
۳. استفاده از باتوم کوهنوردی
- با کوبیدن باتوم روی زمین هنگام راه رفتن، ارتعاشاتی ایجاد کنید. مارها حس شنوایی ندارند اما لرزش زمین را بهخوبی حس میکنند و معمولاً فرار میکنند.
۴. عدم فرو بردن دست در حفرهها و شکافها
- هرگز دست خود را بدون دید مستقیم درون شکاف سنگها، سوراخهای زمین یا زیر بوتهها فرو نبرید.
۵. مراقبت در زمان تاریکی هوا
- بسیاری از مارهای سمی در طول روزهای گرم تابستان زیر سایهها یا سنگها پنهان میشوند و در غروب و شب فعال هستند. هنگام حرکت در شب حتماً از چراغ پیشانی قوی استفاده کنید.
در مواجهه ناگهانی با مار چه باید کرد؟
اگر در طبیعت ناگهان متوجه حضور ماری در نزدیکی خود شدید، اقدامات زیر را انجام دهید:
۱. آرامش خود را حفظ کنید و وحشتزده نشوید
- حرکات ناگهانی و جیغ زدن میتواند مار را تحریک به دفاع و حمله کند.
۲. فاصله ایمن را رعایت کنید
- حداقل به اندازه طول بدن مار (ترجیحاً ۲ تا ۳ متر) از آن فاصله بگیرید. مارها نمیتوانند بیشتر از نصف طول بدن خود به جلو پرتاب شوند.
۳. بهآرامی به عقب قدم بردارید
- چشمتان به مار باشد و بدون حرکات تند و ناگهانی، به آرامی از قلمرو او عقبنشینی کنید.
۴. راه فرار مار را مسدود نکنید
- اجازه دهید مار مسیر فرار خود را پیدا کند. آنها معمولاً اولین راه خروج را برای فرار از انسان انتخاب میکنند.
۵. سعی نکنید مار را بگیرید یا بکشید
- بخش عمدهای از مارگزیدگیها زمانی رخ میدهد که افراد سعی میکنند مار را با سنگ، چوب یا دست بگیرند یا آن را از بین ببرند.
اقدامات حیاتی در صورت مارگزیدگی (کمکهای اولیه)
اگر تمام پیشگیریها شکست خورد و فردی دچار گزیدگی شد، ثانیهها اهمیت دارند. مراحل زیر را با دقت دنبال کنید:
۱. حفظ خونسردی و آرام کردن مصدوم
- ترس و وحشت ضربان قلب را بالا میبرد و باعث میشود سم سریعتر در جریان خون پخش شود. به مصدوم اطمینان دهید که اکثر مارگزیدگیها کشنده نیستند.
۲. ثابت نگهداشتن عضو آسیبدیده
- عضو گزیده شده (دست یا پا) را با استفاده از یک آتل موقت کاملاً بیحرکت کنید. حرکت دادن عضو سرعت جذب سم را افزایش میدهد.
- عضو آسیبدیده را همسطح یا کمی پایینتر از قلب نگه دارید (بالاتر از قلب نبرید).
۳. خارج کردن زیورآلات و وسایل تنگ
- سریعاً انگشتر، ساعت، دستبند، کفش یا لباسهای تنگ را از اندام گزیده شده خارج کنید؛ زیرا تورم ناشی از گزیدگی میتواند جریان خون را قطع کند.
۴. شستوشوی ساده زخم
- محل گزیدگی را با آب تمیز و صابون بهآرامی بشویید تا سموم سطحی روی پوست پاک شوند.
۵. ثبت زمان و مشخصات مار
- زمان دقیق گزیدگی را یادداشت کنید. اگر امکان دارد بدون به خطر انداختن خود، از مار عکس بگیرید تا پزشک بتواند نوع پادزهر را مشخص کند.
۶. انتقال سریع به مراکز درمانی
- مصدوم را با کمترین فعالیت بدنی (بهصورت حملکردنی یا با برانکارد) به نزدیکترین بیمارستان مجهز منتقل کنید.
کارهایی که در مارگزیدگی مطلقاً ممنوع هستند! (باورهای غلط)
بسیاری از اقدامات سنتی که در فیلمها نمایش داده میشوند، در واقعیت شرایط مصدوم را وخیمتر میکنند:
۱. مکیدن محل زخم با دهان (ممنوع!)
- این کار نه تنها سم زیادی را خارج نمیکند، بلکه باکتریهای دهان شما را وارد زخم میکند و سم نیز میتواند از راه خراشهای دهان فرد کمککننده، او را مسموم کند.
۲. ایجاد برش یا تیغ زدن روی زخم (ممنوع!)
- بریدن محل گزیدگی باعث آسیب به اعصاب، عروق خونی و افزایش خطر عفونت شدید میشود و جذب سم را متوقف نمیکند.
۳. بستن تورنیکه یا رگبند بسیار سفت (ممنوع!)
- بستن محکم بالای زخم با طناب یا تسمه که جریان خون سرخرگی را کاملاً قطع کند، منجر به تجمع سم در یک بخش و تخریب شدید بافت (سیاه شدن و نیاز به قطع عضو) میشود. به جای آن از باند کشی پهن به صورت ملایم استفاده کنید.
۴. قرار دادن یخ روی محل گزیدگی (ممنوع!)
- سرما و یخزدگی موضعی بافت آسیبدیده را سریعتر تخریب کرده و خونرسانی را مختل میکند.
۵. مصرف مسکنهای رقیقکننده خون
- از دادن داروهایی مانند آسپرین یا ایبوپروفن به مصدوم خودداری کنید؛ زیرا این داروها رقیقکننده خون هستند و میتوانند اثرات سموم خونریز دهنده را تشدید کنند. (استفاده از استامینوفن ساده بلامانع است).
نکات مهم در کمپینگ ایمن در مناطق مارخیز
اگر قصد شبمانی در طبیعت را دارید، این قوانین ایمنی کمپ را رعایت کنید:
- زیپ چادر را همیشه بسته نگه دارید: حتی برای ورود و خروجهای چند ثانیهای، زیپ توری چادر را کامل ببندید.
- کفشها را داخل چادر بگذارید: یا در صورت گذاشتن بیرون چادر، دهانه آنها را بپوشانید و صبح قبل از پوشیدن، کفشها را برعکس کرده و تکان دهید.
- تجهیزات را پراکنده نکنید: کیسهخواب و کولهپشتی را روی زمین رها نکنید؛ مارها عاشق نقاط تاریک و گرم برای پناه گرفتن هستند.
- اطراف چادر را خلوت کنید: زبالهها و بقایای غذا را دور از چادر نگه دارید. زبالهها جوندگان (موش) را جذب میکنند و جوندگان نیز غذای اصلی مارها هستند.
جمعبندی
ترس از مار نباید لذت حضور در طبیعت را از ما سلب کند. مارها تا زمانی که احساس خطر نکنند حمله نمیکنند. با رعایت پوشش مناسب (کفش ساقدار و گتر)، دقت در مسیر حرکت و استفاده از باتوم، احتمال مواجهه تا حد زیادی کاهش مییابد. در صورت بروز گزیدگی، کلید نجات مصدوم ثابت نگهداشتن عضو آسیبدیده، آرامش و انتقال سریع به بیمارستان است. از روشهای سنتی مانند مکیدن، بریدن و بستن سفت رگبند خودداری کنید تا آسیبهای ثانویه به مصدوم وارد نشود.
.
.
.
